Een persoon die in een ESAT wordt opgevangen, ontvangt geen salaris in de klassieke zin van het woord. Ze krijgt een gegarandeerde vergoeding, berekend volgens specifieke regels van de Code van de sociale actie en de gezinnen. Dit onderscheid verandert alles: het uiteindelijke bedrag hangt af van een wettelijke formule, niet van een onderhandeling tussen werkgever en werknemer.
Gegarandeerde vergoeding in ESAT: een wettelijke formule, geen salaris
Heb je ooit opgemerkt dat officiële teksten nooit over “salaris” spreken voor een werknemer in een ESAT? Dat komt omdat de opgevangen persoon een arbeidsovereenkomst voor begeleiding ondertekent, geen arbeidsovereenkomst. Ze heeft niet de status van werknemer.
Concreet bestaat de gegarandeerde vergoeding uit twee afzonderlijke delen. Het eerste deel wordt rechtstreeks door de instelling betaald: het vertegenwoordigt minimaal 5% van het minimumloon (SMIC). Gemiddeld betalen ESAT’s ongeveer 9,6% van het SMIC als direct deel. Het tweede deel, de zogenaamde werkplektoelage, wordt gefinancierd door de staat en is gelijk aan 50,7% van het SMIC.
Door deze twee delen bij elkaar op te tellen, ligt de totale gegarandeerde vergoeding tussen 55,7% en 110,7% van het SMIC, afhankelijk van het niveau van vaardigheden, de werktijd en het beleid van de instelling. Om in detail te begrijpen het salaris in ESAT per maand, moet je altijd deze twee componenten onderscheiden.
Een vaak verkeerd begrepen punt: de ESAT kan zijn directe deel boven de minimum 5% verhogen, maar het totaal van de twee delen mag niet meer dan 110,7% van het SMIC bedragen. De instelling heeft dus geen ruimte om het equivalent van een volledig SMIC te betalen.
Bruto maandbedrag in ESAT: wat de cijfers van 2026 aangeven
Met een bruto maand-SMIC vastgesteld op 1.826,57 euro in 2026, kunnen we de werkelijke range van de gegarandeerde vergoeding berekenen. De ondergrens (55,7% van het SMIC) komt uit op ongeveer 1.017 euro bruto per maand. De bovengrens (110,7% van het SMIC) bedraagt ongeveer 2.022 euro bruto per maand.
De meeste werknemers in ESAT bevinden zich aan de onderkant van deze range. Weinig instellingen betalen een hoog direct deel, omdat hun economische model gebaseerd is op activiteiten met een lage toegevoegde waarde (industriële uitbesteding, verpakking, onderhoud van groenvoorzieningen).
Waarom is deze range zo breed? Omdat het directe deel dat door de ESAT wordt betaald, aanzienlijk varieert van de ene instelling tot de andere. Een ESAT dat gespecialiseerd is in collectieve catering of biologische tuinbouw, dat meer inkomsten genereert, kan 15 of 20% van het SMIC als direct deel betalen. Een ESAT waarvan de activiteit weinig omzet genereert, houdt zich aan het wettelijke minimum.
Combinatie van vergoeding ESAT en AAH: het reële inkomen van de werknemer
De gegarandeerde vergoeding vertegenwoordigt slechts een deel van de maandelijkse middelen. De meeste werknemers in ESAT ontvangen ook de uitkering voor gehandicapte volwassenen (AAH). De combinatie van beide is mogelijk, maar onderhevig aan regels voor afbouw.
Het mechanisme werkt als volgt: zolang het totaal van de gegarandeerde vergoeding + AAH niet boven een bepaalde drempel uitkomt, behoudt de werknemer het volledige bedrag van zijn AAH. Daarboven vermindert de AAH geleidelijk. Deze berekening omvat een specifieke aftrek voor werknemers in ESAT, die gunstiger is dan die voor werknemers in de reguliere sector.
In de praktijk ligt het totale maandinkomen (gegarandeerde vergoeding + AAH) van een fulltime werknemer in ESAT doorgaans boven het bedrag van de AAH alleen bij een volledig tarief, maar blijft het onder het netto SMIC. Het rapport van IGAS-IGF van februari 2024 heeft bovendien het scenario van een afstemming op het SMIC verworpen, omdat dit het systeem financieel onhoudbaar zou maken.
De belangrijke verandering die eind 2026 is voorzien
Tot nu toe berekende de CAF de AAH van werknemers in ESAT op basis van jaarlijkse middelen, soms met een forfaitaire beoordeling bij de ingang in de ESAT. Vanaf oktober 2026 verschuift deze berekening naar kwartaalbasis.
Deze verandering heeft directe gevolgen:
- Het bedrag van de AAH dat elk kwartaal wordt uitbetaald, zal de daadwerkelijk ontvangen inkomsten weerspiegelen, en niet langer een geschatte gemiddelde over het jaar
- Afwezigheden, ziekteverlof of vermindering van werktijd zullen de AAH sneller laten variëren, zowel omhoog als omlaag
- De forfaitaire beoordeling van de gegarandeerde vergoeding bij de ingang in de ESAT wordt afgeschaft, wat een mechanisme van nivellering wegneemt dat sommige werknemers beschermde
Voor personen onder juridische bescherming (curatele of bewind) vereist deze verschuiving een striktere maandelijkse traceerbaarheid. De gerechtelijke vertegenwoordiger moet de kwartaalvariaties volgen om de aanpassingen van de AAH te anticiperen.
Fiscale en sociale behandeling van de vergoeding in ESAT
De gegarandeerde vergoeding wordt fiscaal niet behandeld als een klassiek salaris. Ze profiteert van specifieke regels die de lasten voor de werknemer verlagen.
De ESAT blijft verantwoordelijk voor de betaling, de sociale behandeling en de individuele traceerbaarheid van elke vergoeding. In 2026 wordt de kwaliteit van deze traceerbaarheid een van de evaluatiecriteria van de Hoge Gezondheidsautoriteit (HAS) en in de controles uitgevoerd door de regionale gezondheidsagentschappen (ARS).
Concreet moet elke werknemer een maandelijkse document ontvangen waarin het directe deel dat door de ESAT wordt betaald, de aanvulling van de vergoeding gefinancierd door de staat, en eventuele inhoudingen worden gedetailleerd. Dit document moet begrijpelijk zijn voor de werknemer zelf of voor zijn wettelijke vertegenwoordiger.
Waarom het rapport IGAS-IGF de afstemming op het SMIC heeft verworpen
De vraag komt regelmatig terug: waarom betalen we werknemers in ESAT niet gewoon het SMIC? Het gezamenlijke rapport van IGAS en IGF, gepresenteerd in februari 2024 en totaal 391 pagina’s, heeft deze hypothese in detail geanalyseerd.
De redenen om dit te verwerpen zijn samengevat in enkele punten:
- De kosten voor de staat zouden aanzienlijk zijn, omdat het publiek gefinancierde deel (werkplektoelage) massaal zou moeten stijgen
- Een afstemming op het SMIC zou het medisch-sociale model van de ESAT’s kunnen verzwakken, door ze in feite te transformeren in gewone werkgevers zonder de bijbehorende middelen
- Het rapport stelt voor om nieuwe berekeningsmethoden te verkennen die drie verschillende elementen integreren, wat winnaars en verliezers zou kunnen creëren afhankelijk van de individuele situaties
Het debat blijft open. De verwachte regelgevingsevoluties eind 2026 over de kwartaalberekening van de AAH vormen een eerste stap, maar de vraag naar een quasi-werknemersstatus voor werknemers in ESAT is tot op heden niet opgelost.